Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) Nedir? Görevleri, Yargı Çevreleri ve İstinaf Süreci

Türk adli yargı sisteminde 2016 yılında faaliyete geçen Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM), ilk derece mahkemeleri (Asliye Hukuk, Sulh Hukuk, İş, Aile, Ticaret, Asliye Ceza, Ağır Ceza vb.) tarafından verilen kararların hem maddi olay hem de hukuki yönden denetlenmesini sağlayan ikinci derece üst yargı mercileridir.

Bölge Adliye Mahkemelerinin kurulmasıyla birlikte yargı sistemimiz ilk derece mahkemesi, istinaf (BAM) ve temyiz (Yargıtay) olmak üzere üç dereceli bir yapıya kavuşmuştur. Bu mekanizma, kanun yolu denetimini hızlandırarak hakkaniyete uygun kararların alınmasını ve hukuki güvenliğin tesis edilmesini amaçlar.

Bölge Adliye Mahkemesinin Yapısı ve Kuruluşu

Bölge Adliye Mahkemeleri, 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun uyarınca kurulmuştur. 20 Temmuz 2016 tarihinde fiilen göreve başlayan bu mahkemeler, halk arasında yaygın olarak İstinaf Mahkemeleri olarak adlandırılır.

Bölge Adliye Mahkemesi bünyesinde uyuşmazlık türlerine göre ayrılmış iki temel daire yapısı bulunur:

• Hukuk Daireleri: İlk derece hukuk mahkemelerinden verilen kararların istinaf incelemesini yürütür. Her BAM bünyesinde en az 3 hukuk dairesi yer alır.
• Ceza Daireleri: İlk derece ceza mahkemelerinden verilen kararların istinaf denetimini gerçekleştirir. Her BAM bünyesinde en az 2 ceza dairesi yer alır.

(İş yükünün ve dosya yoğunluğunun bulunduğu bölgelerde daire sayıları, Adalet Bakanlığı’nın teklifi ve Hakimler ve Savcılar Kurulu’nun (HSK) kararıyla artırılabilmektedir.)

Bölge Adliye Mahkemelerinin Yargı Çevreleri

Bölge Adliye Mahkemelerinin kurulacağı yerler, yargı çevreleri ve yetki alanlarının değiştirilmesi Adalet Bakanlığı’nın önerisi üzerine HSK tarafından belirlenir. Bir dava dosyasında istinaf yoluna başvurulurken kararı veren ilk derece mahkemesinin hangi BAM'ın yargı çevresinde yer aldığını doğru tespit etmek usul hukuku açısından zorunludur.

Günümüz itibarıyla Türkiye genelinde faal olan Bölge Adliye Mahkemeleri ve bağlı il yargı çevreleri şunlardır:

Bölge Adliye Mahkemelerinin Görevleri Nelerdir?

5235 sayılı Kanun’un 33, 36 ve 37. maddeleri uyarınca Bölge Adliye Mahkemeleri Hukuk ve Ceza Dairelerinin temel görevleri şunlardır:

BAM Hukuk Dairelerinin Görevleri

• İlk derece hukuk mahkemelerinin kesin olmayan kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını esastan ve usulden inceleyerek karara bağlamak,
• Kendi yargı çevresindeki adli yargı ilk derece hukuk mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını çözüme kavuşturmak,
• Bir hukuk mahkemesinin davaya bakmasında hukuki veya fiili bir engel ortaya çıktığında, davanın yargı çevresi içindeki başka bir mahkemeye nakline karar vermek,
• İki hukuk mahkemesinin yargı çevresi sınırlarında tereddüt yaşanması halinde yetkili mahkemeyi tayin etmek.

BAM Ceza Dairelerinin Görevleri

• İlk derece ceza mahkemelerinin verdiği kesin olmayan kararlara karşı yapılan istinaf başvurularını esastan ve usulden incelemek,
• Yargı çevresindeki ceza mahkemeleri arasında çıkan yetki ve görev uyuşmazlıklarını karara bağlamak,
• İlk derece ceza mahkemesi hakimlerinin davaya bakmasında hukuki veya fiili bir engel bulunması durumunda dosyanın başka bir ceza mahkemesine nakledilmesini sağlamak.

Bölge Adliye Mahkemesinde İstinaf İnceleme Süreci

İstinaf kanun yolu, Yargıtay’daki temyiz incelemesinden farklı olarak hem hukuki denetim hem de maddi olay denetimi yapar. Yani BAM, gerekli gördüğü durumlarda duruşma açarak yeniden delil toplayabilir, tanık dinleyebilir ve baştan karar verebilir.

1. Hukuk Davalarında İstinaf İncelemesi (HMK)

• Başvuru Süresi: İlk derece hukuk mahkemesi kararının taraflara tebliğ edilmesinden itibaren 2 haftadır.
• Parasal Sınır: Malvarlığı ve alacak davalarında kanunda her yıl yeniden değerleme oranına göre belirlenen parasal kesinlik sınırı bulunur. Bu sınırın altında kalan kararlar kesindir, istinaf edilemez.
• İnceleme Sonucu: BAM Hukuk Dairesi, ilk derece kararlarını hukuka uygun bulursa istinaf başvurusunun esastan reddine; hukuka aykırı bulursa kararın kaldırılmasına ve yeniden hüküm kurulmasına ya da dosyanın yeniden yargılama için ilk derece mahkemesine gönderilmesine (düzelterek yeniden karar verilmesine) karar verir.

2. Ceza Davalarında İstinaf İncelemesi (CMK)

• Başvuru Süresi: İlk derece ceza mahkemesi kararlarının yüzeyde açıklanmasından (tefhim) veya tebliğ edilmesinden itibaren 7 gündür.
• Resen (Kendiliğinden) İnceleme: CMK m. 272/1 gereği, 15 yıl ve daha fazla hapis cezalarına ilişkin kararlar tarafların talebi olmasa dahi Bölge Adliye Mahkemesi tarafından kendiliğinden incelemeye tabi tutulur.
• İstinaf Olunamayacak Kararlar: Hapis cezasından çevrilenler hariç belirli miktara kadar olan adli para cezaları ve üst sınırı düşük adli para cezasını gerektiren suçlardaki beraat kararları kesindir; istinaf yoluna başvurulamaz.
• İnceleme Sonucu: Ceza dairesi dosya üzerinden yapacağı ön incelemenin ardından başvuruyu esastan reddedebilir, kararı bozarak mahkemesine gönderebilir veya duruşmalı inceleme açarak kendisi yeniden bir hüküm tesis edebilir.

Sonuç

Bölge Adliye Mahkemesi (İstinaf) aşaması, yargılamanın en kritik evrelerinden biridir. İstinaf dilekçesinin hazırlanması, kanuni hak düşürücü sürelere uyulması ve somut olaydaki hukuki hataların açıkça ortaya konulması hayati önem taşır. Sürelerin kaçırılması veya eksik başvuru yapılması durumunda karar kesinleşerek hak kaybına yol açabilir. Bu nedenle istinaf kanun yolu sürecinin alanında uzman bir avukat vasıtasıyla yürütülmesi tavsiye edilir.