Mahkemelerin iş yükünün hafifletilmesi ve özel hukuk uyuşmazlıklarının daha hızlı, ekonomik ve barışçıl yollarla çözüme kavuşturulması amacıyla uygulanan yöntemlerin başında ihtiyari (gönüllü)…
Mahkemelerin iş yükünün hafifletilmesi ve özel hukuk uyuşmazlıklarının daha hızlı, ekonomik ve barışçıl yollarla çözüme kavuşturulması amacıyla uygulanan yöntemlerin başında ihtiyari (gönüllü) arabuluculuk gelir. Tarafların kanunen dava açmak için zorunlu tutulmadığı, tamamen kendi özgür iradeleriyle başvurdukları bu alternatif uyuşmazlık çözüm yolu, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK) ile yasal güvence altına alınmıştır.
İhtiyari Arabuluculuk Nedir?
İhtiyari arabuluculuk; tarafların üzerlerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri özel hukuk uyuşmazlıklarında, bağımsız ve tarafsız bir arabulucu rehberliğinde bir araya gelerek müzakere yürüttükleri gönüllü bir hukuki süreçtir.
Arabulucu bir hakim veya hakem değildir. Süreç boyunca taraflara karar empoze etmez; tarafların kendi çözümlerini üretmelerine, iletişim kurmalarına ve ortak bir paydada buluşmalarına yardımcı olur.
İhtiyari Arabuluculuk ile Zorunlu Arabuluculuk Arasındaki Farklar
Özellik
İhtiyari Arabuluculuk
Zorunlu (Dava Şartı) Arabuluculuk
Yasal Zorunluluk
Tamamen gönüllülük esasına dayanır.
Kanunen dava açmadan önce başvurulması dava şartıdır.
Açılan Davaya Etkisi
Başvurulmaması davanın reddine yol açmaz.
Başvurulmadan açılan davalar usulden reddedilir.
Başvuru Zamanı
Dava açılmadan önce veya dava sırasında yapılabilir.
Mutlaka dava açılmadan önce tamamlanmalıdır.
Davanın Ertelenmesi
Dava sırasında başvurulursa yargılama 3+3 ay ertelenir.
Dava öncesi tamamlandığı için erteleme söz konusu değildir.
Kapsamı
Tasarruf edilebilir tüm özel hukuk uyuşmazlıkları.
Yalnızca kanunda tek tek sayılan uyuşmazlıklar (İş, Ticaret, Tüketici vb.).
İhtiyari Arabuluculuğa Elverişli Olan ve Olmayan Uyuşmazlıklar
Kural olarak kamu düzenini ilgilendirmeyen ve tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği tüm hak ve uyuşmazlıklar ihtiyari arabuluculuğa elverişlidir.
ÖZEL HUKUK UYUŞMAZLIĞI
[ARABULUCULUĞA ELVERİŞLİ] [ARABULUCULUĞA ELVERİŞSİZ]
• Ticari & Sigorta Uyuşmazlıkları • Ceza Davaları
• Tazminat & Alacak Davaları • Nüfus Kaydı Değişikliği
• Miras Paylaşımı & Tenkis • Velayet & Vesayet
• Mal Rejimi Tasfiyesi • Aile İçi Şiddet İddiaları
• Gayrimenkul & Kat Karşılığı • Hizmet & İş Kazası Tespiti
Uyarı: İş hukukundaki kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai gibi işçilik alacakları ile kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar kanunen dava şartı (zorunlu) arabuluculuk kapsamındadır. Bu sebeple söz konusu alacaklar için ilk aşamada ihtiyari değil, dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanır.
İhtiyari Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler?
İhtiyari arabuluculuk süreci, esnek ve şekil şartlarından arındırılmış yapısıyla şu adımlarla ilerler:
- Başvuru ve Teklif: Taraflardan biri diğer tarafa arabuluculuk teklif eder. Aksi kararlaştırılmadıkça, teklife 30 gün içinde olumlu yanıt verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.
- Arabulucunun Seçimi: Taraflar Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Siciline kayıtlı diledikleri bir arabulucuyu ortak iradeleriyle seçerler.
- Müzakereler ve Görüşmeler: Arabulucu tarafları ilk toplantıya davet eder. Müzakereler ortak oturumlarla yürütülebileceği gibi, gerekli görüldüğünde taraflarla ayrı ayrı özel görüşmeler de yapılabilir.
- Dava Sırasında Erteleme: Dava açıldıktan sonra taraflar birlikte arabulucuya gideceklerini beyan ederlerse, mahkeme yargılamayı 3 aya kadar erteler. Tarafların ortak talebiyle bu süre 3 ay daha uzatılabilir.
- Süreçten Çekilme Hakkı: Taraf rızası sürecin her aşamasında esastır. Taraflardan biri dilediği an gerekçe göstermeksizin süreçten çekilebilir.
Arabuluculuk Anlaşma Belgesi ve Bağlayıcılığı
Görüşmeler neticesinde uzlaşma sağlanırsa taraflar ve arabulucu tarafından bir Anlaşma Tutanağı (Anlaşma Belgesi) düzenlenir ve imzalanır.
İcra Edilebilirlik Şerhi ve İlam Niteliği
- İlam Niteliğinde Belge: Anlaşma belgesi taraflar, taraf vekilleri (avukatlar) ve arabulucu tarafından birlikte imzalanmışsa, ilave bir mahkeme onayına gerek kalmaksızın doğrudan mahkeme kararı (ilam) niteliğinde belge sayılır.
- İcra Edilebilirlik Şerhi: Belgede avukat imzası bulunmuyorsa, belgenin icra takibine konu edilebilmesi için Sulh Hukuk Mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınmalıdır.
Önemli İlke: Arabuluculuk faaliyeti sonunda üzerinde anlaşılan ve imzalanan hususlar hakkında taraflarca yenidir davanın açılması mümkün değildir.
Arabuluculuk Görüşmelerinde Gizlilik İlkesi
HUAK m. 4 uyarınca arabuluculuk süreci tamamen gizlidir. Arabulucu, taraflar, vekiller ve görüşmelere katılan uzmanlar süreç boyunca öğrenilen bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür.
- Görüşmeler esnasında sunulan teklifler, kabul edilen vakıalar veya taslak belgeler açılacak bir davada delil olarak ileri sürülemez.
- Gizlilik ihlali durumunda kanunen 6 aya kadar hapis cezası uygulanması öngörülmüştür.
İhtiyari Arabuluculuk Masraflarını Kim Öder?
Aksi taraflarca kararlaştırılmadıkça ihtiyari arabuluculuk ücreti ve masrafları taraflarca eşit olarak ödenir. Zorunlu arabuluculuktan farklı olarak anlaşamama durumunda iki saatlik ücret Devlet tarafından karşılanmaz; taraflar arabuluculuk asgari ücret tarifesine göre ücreti kendileri öderler.
Sıkça Sorulan Sorular
İhtiyari arabuluculukta avukat tutmak zorunlu mudur?
Hayır, avukatla temsil zorunlu değildir. Ancak imzalanan anlaşma belgesi kesin hüküm sonuçları doğuracağından ve anlaşılan konularda tekrar dava açılamayacağından bir avukat danışmanlığında hareket etmek hak kaybını önler.
İhtiyari arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa ne olur?
Taraflar anlaşamazsa arabulucu tarafından "Anlaşmama Tutanağı" düzenlenir. Bu durumda taraflar genel hükümlere göre mahkemede dava açma hakkını kullanabilirler.
İhtiyari arabuluculuk tutanağı iptal edilebilir mi?
Evet. Taraf iradelerinin hile, korkutma (ikrah) veya yanılma (hata) ile sakatlandığı hallerde veya tutanağın emredici hukuk kurallarına açıkça aykırı olması durumunda mahkemeden tutanağın iptali talep edilebilir.
Sonuç
İhtiyari arabuluculuk, taraflara mahkeme kapılarında yıllarca süren yargılama süreçlerine girmeden, esnek, gizli ve barışçıl bir çözüm olanağı sunar. Anlaşma belgesinin hukuki bağlayıcılığı dikkate alındığında, sürecin başından sonuna kadar uzman bir avukat desteğiyle yürütülmesi tavsiye edilir.
Yazar: Demirci Hukuk Ekibi
Tüm Yayınlar